Ortak şirketten para çektiğinde: borçlanma yasağı ve adat hesabı

Küçük ve orta ölçekli şirketlerde ortağın cebi ile şirketin kasası çoğu zaman iç içe geçer. Ev kirası şirket hesabından ödenir, çocuğun okul taksiti şirket kartından çekilir, "ay sonunda yerine koyarım" denilerek kasadan para alınır. Yıl sonunda bu tutarlar ortağın şirkete borcu olarak kayıtlarda birikir. Bu durum iki ayrı sorun doğurur. Birincisi Türk Ticaret Kanunu'ndaki borçlanma yasağıdır. İkincisi vergi incelemesinde karşınıza çıkacak adat hesabı ve örtülü kazanç dağıtımıdır. Bu yazıda her ikisinin mantığını ve hesabını anlatıyoruz.

Ticaret Kanunu ne diyor: borçlanma yasağı ve şartları

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun (TTK) 358. maddesine göre pay sahipleri, sermaye taahhüdünden doğan vadesi gelmiş borçlarını ödemedikçe ve şirketin serbest yedek akçelerle birlikte kârı geçmiş yıl zararlarını karşılayacak düzeyde olmadıkça şirkete borçlanamaz. Madde anonim şirketler bölümünde yer alır, ancak TTK md. 644'teki atıfla limited şirketlere de uygulanır.

Ortağın şirkete borçlanabilmesi için iki şartın birlikte sağlanması gerekir:

• Sermaye borcu ödenmiş olmalı: Ortağın taahhüt ettiği sermayeden vadesi gelmiş, ödenmemiş bir tutar kalmamalıdır.
• Şirket zararlarını karşılayabilmeli: Serbest yedek akçeler (kanunen ayrılması zorunlu olmayan, şirkette biriktirilmiş kârlar) ile dönem kârının toplamı, geçmiş yıllardan devreden zararları karşılamalıdır.

Örnek: Bir limited şirketin geçmiş yıl zararı 400.000 TL olsun. Serbest yedek akçesi 100.000 TL, cari yıl kârı 250.000 TL ise toplam 350.000 TL eder ve zararı karşılamaz. Bu şirkette ortağın kasadan para çekmesi, sermaye borcu tamamen ödenmiş olsa bile yasağa aykırıdır. Yasağa aykırı borç verilmesi, TTK md. 562'de adli para cezası gerektiren bir fiil olarak düzenlenmiştir.

Vergi açısından asıl sorun: faizsiz kalan borç

Ticaret Kanunu'ndaki şartlar sağlansa bile vergi tarafındaki sorun ortadan kalkmaz. 5520 sayılı Kurumlar Vergisi Kanunu'nun (KVK) 13. maddesi, şirketin ilişkili kişilerle, yani ortakları ve onlarla bağlantılı kişilerle yaptığı işlemlerin emsallere uygunluk ilkesine göre yapılmasını ister. Bu ilke, aralarında hiçbir ilişki olmayan iki tarafın aynı koşullarda anlaşacağı fiyatı esas alır. Maddenin 1. fıkrası ödünç para işlemlerini de mal veya hizmet alım satımı kapsamında sayar.

Şirket, ortağına aylarca, hatta yıllarca faizsiz para kullandırıyorsa, ilişkisiz bir tarafa vermeyeceği bir avantajı ortağına tanımış olur. İncelemede bu kullanımın faizi hesaplanır. Bu hesaba adat hesabı denir: borç bakiyesinin, kaldığı gün sayısı ve emsal faiz oranıyla çarpılmasıdır.

KVK md. 13'e göre bu tutarın sonuçları şöyledir:

Kâr payı sayılması, ortağın tarafında da kâr payı stopajı ve beyan sonuçları doğurur. Ayrıca KVK md. 13/7'ye göre örtülü kazanç dağıtımı tespiti, Hazine zararının doğmasına bağlıdır. Yani faizin hiç ya da eksik hesaplanması sonucunda verginin eksik ya da geç alınmış olması gerekir. Zararla kapanan bir yılda bile konu kendiliğinden kapanmaz. Matraha eklenen tutar zararı azaltır, ilerideki yıllarda da vergi doğurabilir.

Örnek adat hesabı

Lüleburgaz'da faaliyet gösteren bir limited şirketin ortağı, 1 Ocak'ta kasadan 1.000.000 TL, 1 Temmuz'da 1.000.000 TL daha çeksin. Yıl içinde geri ödeme yapmasın. Şirketin kendisi de bankadan kredi kullanıyor ve kredi maliyeti yıllık %45 olsun (bu oran örnek için varsayılmıştır).

Şirket bu faizi ortağına yansıtmamışsa, incelemede 676.849,32 TL kurum kazancına eklenir. KVK md. 32'deki %25 oranla 169.212,33 TL kurumlar vergisi farkı doğar. Bu tutara vergi ziyaı cezası ve gecikme faizi de eklenir. Şirket bankaya %45 faiz öderken ortağına faizsiz para kullandırıyorsa, faiz gideri fiilen ortağın kullandığı paranın finansmanına dönüşür. İncelemede en çok sorgulanan tablo da budur.

Emsal faiz oranı seçilirken şirketin gerçek koşulları esas alınmalıdır. Şirket kredi kullanıyorsa kendi borçlanma maliyeti, kullanmıyorsa paranın alternatif getirisi güçlü bir göstergedir. Oran ve yöntem, belgeleriyle birlikte dosyada saklanmalıdır.

Uygulamada neler yapılmalı?

Ortağın şirketten para kullanması kaçınılmazsa şu adımlar riski önemli ölçüde azaltır:

• Önce şartları kontrol edin: Vadesi gelmiş sermaye borcu var mı? Serbest yedek akçeler ve kâr, geçmiş yıl zararlarını karşılıyor mu? Cevap olumsuzsa ödeme yapılmamalıdır.
• Kişisel harcamaları şirkete yazdırmayın: Ortağın özel harcaması şirket gideri değildir. Gider yazılmazsa da ortağın borcu olarak cari hesapta birikir.
• Dönem sonunda adat hesaplayın: Faizi gün esasına göre hesaplayın, ortağa yansıtın ve şirket hasılatı olarak kaydedin. Belge düzenleme ve KDV yönünü de işleme göre değerlendirin.
• Ücret ya da kâr payı yolunu düşünün: Ortağın düzenli para ihtiyacı varsa, bunu bordrolu ücret ya da usulüne uygun kâr dağıtımı ile karşılamak çoğu zaman daha temiz bir yoldur. Kâr dağıtımında da TTK'nın kâr dağıtımı şartları ayrıca aranır.
• Kasa bakiyesini gerçek tutun: Kayıtta görünen ama fiilen olmayan nakit, incelemede genellikle ortağa verilmiş borç gibi değerlendirilir ve aynı adat hesabını doğurur.

Ortaklar cari hesabındaki borç bakiyesi, her yıl kapanışta şirketin mali tablosunda görünen ve inceleme elemanının ilk baktığı kalemlerden biridir. Bakiyeyi yıl içinde izlemek, hem Ticaret Kanunu'ndaki yasakla hem de vergi farkıyla karşılaşmamanın en sağlam yoludur.